...zwłaszcza polskiego, ale także Szekspira i szeroko rozumianej antropologii widowisk. Okolica bowiem to nie tylko obszar rozciągający się dookoła jakiegoś miejsca, stanowiący jego fizyczne otoczenie – ale również krajobraz oglądany z określonego punktu widzenia.

Jan Ciechowicz (ur. 1949 w Koluszkach) – teatrolog, krytyk teatralny, kierownik Zakładu Dramatu, Teatru i Filmu w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Gdańskiego. Autor 4 książek i 200 artykułów, redaktor 18 tomów zbiorowych. Specjalizuje się w historii dramatu i teatru polskiego XIX i XX wieku. Interesuje się również dziejami teatru gdańskiego. Prezes gdańskiego oddziału Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza, wiceprezes Polskiego Towarzystwa Historyków Teatru, członek Komitetu Nauk o Sztuce PAN. Ojciec czwórki dzieci, nałogowy czytelnik prasy i chroniczny kibic. Mieszka w Gdyni.

Fragment:

Nie tylko humanistyka w ogólności, ale i teatr „w szczególności” może być zarówno poznaniem, jak i terapią.

Książka Teatr i okolice opowiada o różnych sposobach uprawiania historii teatru (głównie), ale też jest w zamyśle jakąś ich prezentacją czy reprezentacją. Jej tytuł nawiązuje wprost, oczywiście, do „Okolicy Poetów” Stanisława Czernika, który wydawał krótko w okresie międzywojennym w Ostrzeszowie Wielkopolskim – każdy przecież ma jakieś swoje Koluszki! – periodyk o takim właśnie tytule, będący „wspólnym dobrem wszystkich poetów i miłośników poezji”. Wystarczy poezję zamienić na teatr, skoro „wszystko jest poezją”, a sprawa będzie jasna jak słońce.

Ten tom ma charakter eklektyczny, zbiera bowiem w jedno różne rozprawy, studia i eseje w liczbie trzydziestu, napisane w ciągu mniej więcej ostatniego siedmiolecia, czyli już po wydaniu Myślenia teatrem (Gdańsk 2000). Zarówno z kręgu teorii, jak i historii teatru, z obszaru czytania dramatu, a zwłaszcza czytania Szekspira, jak i szeroko rozumianej antropologii widowisk. Okolica bowiem to obszar rozciągnięty dookoła jakiegoś miejsca, stanowiący jego fizyczne otoczenie; ale to również krajobraz oglądany z określonego punktu widzenia. Na okoliczność redagowania tej książki, niejako „punkt po punkcie”, warto było raz jeszcze rozejrzeć się po problematyce komparatystyki teatralnej, ale i milczenia w teatrze, świata teatralnego Mickiewicza i Wyspiańskiego (moich miłości), ale i Słowackiego tudzież Iredyńskiego i Koterskiego, już o Gombrowiczu nie wspominając. Twarz aktora, naga dusza Przybyszewskiego i śmiech na tematy teatralne w wersji Kobylińskiego to tylko trzy eseje – trzy z siedmiu – które udało mi się napisać do świetnej serii tomów monograficznych „Punkt po Punkcie”, redagowanych przez Stanisława Rośka i Annę Czekanowicz, a wymyślonych bodaj przez niezapomnianego Andrzeja Chojeckiego. Topografia okolicy teatralnej pomieściła ostatecznie zarówno dość zabawne zjawisko jubilatyzmu prawie stulatka – Ludwika Solskiego, który gdzie tylko mógł, urządzał sobie przedstawienia „ku czci”, jak i dywagacje o teatrze w podróży, skoncentrowane głównie na Reducie Juliusza Osterwy i Gardzienicach Włodzimierza Staniewskiego, czołowych polskich teatrach studyjnych. Żeby nie uchodzić za zasuszonego histriona, czyli badacza zajmującego się komediantami w odległych czasach, postanowiłem przyjrzeć się z jednej strony poetykom zakończeń w dramacie najnowszym, z drugiej – przestrzeniom zdegradowanym i depresyjnym (innych prawie nie było) w teatrze III Rzeczpospolitej, biorąc na warsztat dyrekcję Macieja Nowaka na Wybrzeżu. A także opisać Kazimierza Dejmka życie po życiu, patrząc z perspektywy tekstów nekrologowych. Skoro Zbigniew Raszewski, papież polskiej teatrologii, przez blisko trzydzieści lat redaktor naczelny „Pamiętnika Teatralnego”, wymyślił dla swoich dziewięćdziesięciu jeden listów o naturze teatru piękny tytuł Teatr w świecie widowisk, to zdecydowałem się na powtórzenie tego tytułu, ale z myślą o… pogrzebie, telewizji, internecie i meczu piłkarskim, wchodząc tym samym w zagadnienia ceremoniałów, kultury masowej, infostrady i zawodów sportowych, prowadzących – nie do końca w prostej linii – od oczyszczenia do karnawału. Jest to jednocześnie zapowiedź większej pracy, najpierw antologii, a potem interdyscyplinarnej konferencji, powiedzmy, że pod tytułem Futbol w świecie sztuki, która powinna znacznie wyprzedzić, stanowiąc rodzaj intelektualnego zaplecza, Euro 2012, czyli mistrzostw Europy w piłce nożnej.
Z powodów sentymentalnych, na starość, zdecydowałem się także na pomieszczenie w tej książce trzech esejów dedykowanych… czterem moim mistrzom. Z profesor Ireną Sławińską, u której na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim robiłem przed wiekami magisterium o teatrze indyjskim, nie zawsze było, wbrew pozorom, przyjemnie. Od profesora Zbigniewa Raszewskiego z Instytutu Sztuki PAN odbierałem latami (jak uczeń) w redakcji „Pamiętnika Teatralnego” niekończące się lekcje historii teatru, dlatego teraz postanowiłem porządnie opisać jego Kraków teatralny, także z myślą o profesorze Janie Michaliku, szefie teatrologii jagiellońskiej. I wreszcie sekwencja teatralna inspirowana Lalką Bolesława Prusa, zatytułowana Powariowali z tym teatrem, została napisana dla profesora Józefa Bachórza, wybitnego edytora i znawcy literatury polskiej XIX wieku, który mnie do roboty w gdańskim Wyższym Studium Nauczycielskim kiedyś przyjmował, a teraz nie przestaje być – mam nadzieję – kolegą i przyjacielem na każdą okazję.


Spis treści:
ZAMIAST WSTĘPU 7
Z TEORII 13
JAK MOŻLIWA JEST HISTORIA TEATRU? 15
MOCE I SŁABOŚCI POLSKIEJ KOMPARATYSTYKI TEATRALNEJ 25
MÓWI, KTO MILCZY. O KŁOPOTACH Z MILCZENIEM W TEATRZE 35
Z HISTORII 47
ŻYCIE POŚMIERTNE MICKIEWICZA W TEATRZE POLSKIM XIX WIEKU 49
SŁOWACKI MISTYCZNY W TEATRZE WSPÓŁCZESNYM. RZUT OKA NA CAŁOŚĆ 62
WYSPIAŃSKI – TEATR, KTÓREGO NIE BYŁO 73
JUBILATYZM LUDWIKA SOLSKIEGO 85
TEATR W PODRÓŻY. WĘDROWANIE JAKO POZNANIE 95
KAZIMIERZA DEJMKA ŻYCIE PO ŻYCIU 105
PRZESTRZENIE DEPRESYJNE I ZDEGRADOWANE W TEATRZE POLSKIM PO ROKU 1989 115
CZYTANIE SZEKSPIRA 129
POLSKA PRAPREMIERA „BURZY” – KILKA UWAG I KONSTATACJI 131
O DEZILUZJI W TEATRZE (NA PRZYKŁADZIE „SNU NOCY LETNIEJ”) 140
JEŻELI SZEKSPIR, TO JESTEŚMY W GDAŃSKU (1997–2006) 151
O DRAMACIE 179
TERROR I TERRORYŚCI W ŚWIECIE IRENEUSZA IREDYŃSKIEGO I ORIANY FALLACI 181
KINOTEATR MARKA KOTERSKIEGO (NA PRZYKŁADZIE „ŻYCIA WEWNĘTRZNEGO”) 191
KONIEC WIEŃCZY DZIEŁO. O POETYCE ZAKOŃCZEŃ W NAJNOWSZYM DRAMACIE POLSKIM 204
MISTRZOWIE 217
BYŁO PRZYJEMNIE 219
KRAKÓW RASZEWSKIEGO 227
POWARIOWALI Z TYM TEATREM! 243
PUNKT PO PUNKCIE 257
TWARZ AKTORA 259
NAGA DUSZA PRZYBYSZEWSKIEGO 271
ŚMIECH (NA TEMATY TEATRALNE) SZYMONA KOBYLIŃSKIEGO 281
TEATR W ŚWIECIE WIDOWISK 291
POGRZEB PO POLSKU (W LITURGII I W DRAMACIE WSPÓŁCZESNYM) 293
ICH TROJE. TELEWIZJA JAKO OSOBA DRAMATU 308
WORTALE I BLOGI. TEATR POLSKI W INTERNECIE 317
HEJ, ARKA GOL! 329
GDYNIA I OKOLICE 335
PROJEKT STAŁEGO TEATRU W GDYNI NA ZASADACH REDUTOWYCH (1929–1932) 337
DEBIUT TEATRALNY ANDRZEJA WAJDY 345
GOMBROWICZ W TEATRZE IM. GOMBROWICZA 349
DYWAGACJE NA TEMAT t(T)EATRUm (M)UZYCZNEGO 361
PRZYPISY 379
NOTA BIBLIOGRAFICZNA 407
INDEKS NAZWISK 409