Autor: Roger Weichert
16-08-2010
Biograficzność i fikcja literacka w dziełach Herty Muller: cz. 5
Piąta i ostatnia część pracy naukowej pt. "Przenikanie się biograficzności z fikcją literacką w literaturze Herty Müller".
Wskazana powyżej definicja zasadniczo koresponduje z twórczością niemieckiej autorki. A dzieje się tak między innymi dlatego, że Herta Müller pisze o sobie z pewnej perspektywy. Traktuje swoich bohaterów z dystansem z dwóch względów. Po pierwsze dlatego, że na bazie poszczególnych postaci opowiada swoje życie, a po drugie, relacjonuje też okoliczności codziennej egzystencji zwykłych ludzi. Rzeczywistego zdarzenia nie można nigdy uchwycić słowami w skali jeden do jednego. Żeby je opisać trzeba je przyciąć do słów i wynaleźć na nowo. (…) Aby pisać, trzeba zniszczyć pyszałkowatość tego, co przeżyliśmy, z każdej rzeczywistej ulicy skręcić w wymyśloną, ponieważ tylko ona będzie przypominać tę pierwotną.
Biografia ( z gr. bios - życie, grapko – pisanie ), która powstała na przełomie IV i III wieku p.n.e. w Grecji, jest jednym z najstarszych i najpowszechniejszych gatunków literackich. Etymologicznie biografia jest tekstem, który opisuje czyjąś egzystencję . Materiałem biograficznym mogą być dane z wywiadu, dokumenty osobiste (pamiętniki, prace literackie, listy, druki, notatki, zdjęcia itd.) lub opinie osób trzecich, a także, co w wypadku twórców zdarza się dość często – autobiografie . Jak zauważył Norman Denzin biografia może odwoływać się: 1. Faktów o charakterze obiektywnym: zdarzeń życiowych, działa, dokonań, kontaktów z innymi itd.; 2. Faktów o charakterze subiektywnym: doświadczeń osobistych, przeżyć, ustosunkowań do wydarzeń itd . Biografie mogą być wykorzystane w dwojaki sposób: 1. Jako materiał sam w sobie – kiedy w centrum zainteresowania znajduje się sekwencja zdarzeń w życiu, która miała wpływ na kształt biografii; 2. Jako jeden ze środków do analizy konkretnego problemu – kiedy analiza zdarzeń życiowych odnosi się do pojedynczych, konkretnych faktów np. zmiana postawy, przełomowe wydarzenie w karierze itd.
Mimo delikatnych sugestii autorki o możliwość ucieczki w fikcję, znakomita większość sytuacji, o których pisze, miała miejsce w rzeczywistości. Potwierdzenie tej tezy możemy znaleźć w dwóch zbiorach esejów niemieckiej noblistki: Król kłania się i zabija oraz Głód i jedwab . Obie książki stanowią skarbnicę faktów dotyczących życia Herty Müller, które pisarka potwierdziła w innych swoich publikacjach. Dla przykładu książka Niziny została poświęcona opisowi obyczajowości społeczności wiejskiej, pośród której autorka mieszkała i wychowywała się. Inaczej mówiąc stanowi analizę pochodzenia oraz biografię niemieckiej diaspory, z której wywodzi się pisarka. Po mojej pierwszej książce ludzie ze wsi pluli mi w twarz, kiedy spotykali mnie na ulicach miasta – do wsi nie odważyłam się pojechać.
Niemiecka laureatka Nagrody Nobla podkreśla, że w gruncie rzeczy, każdy z członków jej rodziną jest ofiarą historii, a ich losy zależały wyłącznie od jej kaprysu: Każdy z moich bliskich został wywołany przez historię, musiał się przed nią zameldować jako sprawca lub ofiara. I nikt z nich nie wyszedł z historii bez szwanku. Mój ojciec znieczulał czas swojej służby w SS pijaństwem. Matka zmagała się z na wpół zagłodzoną łysą kobietą, jaką była podczas deportacji, babcia czciła futerał na akordeon, dziadek nie odstępował od swoich bloczków z pokwitowaniem . Przy różnych okolicznościach autorka wspominała jak Securitate próbowało zwerbować ją do współpracy, co potwierdza między innymi wywiad Sebastiana Frąckiewicza opublikowany w piśmie literackim „Lampa” . A kiedy wszelkie działania w kontekście łowienia w sidła kooperacji z władzą zakończyły się fiaskiem, służby bezpieczeństwa wściekle prześladowały pisarkę i jej bliskich oraz przyjaciół, co opisała choćby w Sercątku, Dziś wolałabym siebie nie spotkać czy Lis już wtedy był myśliwym.
Literatura Herty Müller, jak już wcześniej wspomniałem , stawia sobie za cel odnalezienie tożsamości jej twórczyni. Po każdym pociągu czułam się oszukana, nie cierpiałam siebie i tym dokładniej siebie obserwowałem. Niebo doliny stawało się wielkim niebieskim gównem, łąka wielkim zielonym gównem, a ja małym, nic nie znaczącym gównem pomiędzy nimi . W tym ciągłym poszukiwaniu trudno określić, gdzie kończą się fakty, a gdzie zaczyna fikcja literacka, i czy w ogóle się zaczyna.
Według Anny Łebkowskiej dialogi (…) bywają traktowane jako wyznacznik fikcjonalności . I owszem, w książkach niemieckiej pisarki występują nieliczne dialogi. Jednak całość tekstu stanowi bardziej dokumentację faktów, precyzyjnie określoną i powtarzającą się w różnych publikacjach, lecz w innych okolicznościach. Jedyne, co z całą pewnością możemy określić jako fikcję w książkach Herty Müller to przynajmniej niektóre imiona bohaterów jej książek. Pierwowzorem dla historii Georga, jednej z głównych postaci Sercątka, był przyjaciel autorki, Rolf Bossert, który po sześciu tygodniach pobytu w Niemczech wyskoczył z okna domu dla azylantów . W tej samej powieści postać jednej z bohaterek, Teresy, została skonstruowana na bazie tożsamości przyjaciółki Herty Müller, której nazwisko jest mi nieznane. W książce Król kłania się i zabija autorka potwierdza wyżej postawioną opinię opowiadając o bliskiej jej kobiecie, która podobnie jak książkowa Teresa, chorowała na raka, a także szpiegowała pisarkę na zlecenie Securitate .
Moja praca licencjacka daje wyraźne wskazanie, który z komponentów zawartych w jej temacie przeważa w literaturze Herty Müller. Elementy biografii w różnych formach dominują w książkach niemieckiej pisarki. Przyczynę takiej specyfiki twórczości należy doszukiwać się w doświadczeniach, które pozostawiły trwały ślad w pamięci i psychice autorki.
W jej głowie do dziś mieszka niewygodny lokator o imieniu Strach. A wyrazem tego stanu ducha są książki, które w tak bezwzględny i surowy sposób opisują ówczesną rzeczywistość. Zdobyte doświadczenia nie odcisnęły się wyłącznie w psychice pisarki. Tam zresztą nie znajduje już miejsca dla traumy i niepokoju, który cały czas w niej narasta. Z racji tego, że papier zniesie wszystko, przelewa na niego irracjonalne drżenie duszy. Zadomowione poczucie zagrożenia w chwili obecnej traci uzasadnienie, gdyż czasy prześladowań i bezwzględnych rządów Ceauşescu już dawno minęły. A jednak w głowie Herty Müller Strach wciąż jest żywy i nie podlega nakazowi eksmisji. Dzięki niemu stała się bardzo silna, choć nie był to nakaz jej woli. Lecz siła ta nie chroni jej przed niepokojem.
Herta Müller, którą miałem okazję poznać z polskich przekładów jej twórczości, ciągle zaskakuje mnie głębią, ostrością spojrzenia, sączącym się bólem z każdego słowa, oraz wymownym ekshibicjonizmem. Jej literatura jest obsesją opisywania doświadczeń własnych oraz wszystkich tych ludzi, którzy skrzyżowali swoje historie z historią autorki. Decydując się na emocjonalną nagość wobec czytelników pisarka wybiera mniejsze zło. W ten sposób chroni siebie przed rakiem, który bez demonstracji pamięci, toczyłby jej duszę. Jednocześnie nagość ma swoją cenę, stanowi jedynie środek uśmierzający ból. Ile w rzeczywistości kosztuje autorkę to permanentne polowanie na spokój, wie jedynie sama Herta Müller.
Biografia ( z gr. bios - życie, grapko – pisanie ), która powstała na przełomie IV i III wieku p.n.e. w Grecji, jest jednym z najstarszych i najpowszechniejszych gatunków literackich. Etymologicznie biografia jest tekstem, który opisuje czyjąś egzystencję . Materiałem biograficznym mogą być dane z wywiadu, dokumenty osobiste (pamiętniki, prace literackie, listy, druki, notatki, zdjęcia itd.) lub opinie osób trzecich, a także, co w wypadku twórców zdarza się dość często – autobiografie . Jak zauważył Norman Denzin biografia może odwoływać się: 1. Faktów o charakterze obiektywnym: zdarzeń życiowych, działa, dokonań, kontaktów z innymi itd.; 2. Faktów o charakterze subiektywnym: doświadczeń osobistych, przeżyć, ustosunkowań do wydarzeń itd . Biografie mogą być wykorzystane w dwojaki sposób: 1. Jako materiał sam w sobie – kiedy w centrum zainteresowania znajduje się sekwencja zdarzeń w życiu, która miała wpływ na kształt biografii; 2. Jako jeden ze środków do analizy konkretnego problemu – kiedy analiza zdarzeń życiowych odnosi się do pojedynczych, konkretnych faktów np. zmiana postawy, przełomowe wydarzenie w karierze itd.
Mimo delikatnych sugestii autorki o możliwość ucieczki w fikcję, znakomita większość sytuacji, o których pisze, miała miejsce w rzeczywistości. Potwierdzenie tej tezy możemy znaleźć w dwóch zbiorach esejów niemieckiej noblistki: Król kłania się i zabija oraz Głód i jedwab . Obie książki stanowią skarbnicę faktów dotyczących życia Herty Müller, które pisarka potwierdziła w innych swoich publikacjach. Dla przykładu książka Niziny została poświęcona opisowi obyczajowości społeczności wiejskiej, pośród której autorka mieszkała i wychowywała się. Inaczej mówiąc stanowi analizę pochodzenia oraz biografię niemieckiej diaspory, z której wywodzi się pisarka. Po mojej pierwszej książce ludzie ze wsi pluli mi w twarz, kiedy spotykali mnie na ulicach miasta – do wsi nie odważyłam się pojechać.
Niemiecka laureatka Nagrody Nobla podkreśla, że w gruncie rzeczy, każdy z członków jej rodziną jest ofiarą historii, a ich losy zależały wyłącznie od jej kaprysu: Każdy z moich bliskich został wywołany przez historię, musiał się przed nią zameldować jako sprawca lub ofiara. I nikt z nich nie wyszedł z historii bez szwanku. Mój ojciec znieczulał czas swojej służby w SS pijaństwem. Matka zmagała się z na wpół zagłodzoną łysą kobietą, jaką była podczas deportacji, babcia czciła futerał na akordeon, dziadek nie odstępował od swoich bloczków z pokwitowaniem . Przy różnych okolicznościach autorka wspominała jak Securitate próbowało zwerbować ją do współpracy, co potwierdza między innymi wywiad Sebastiana Frąckiewicza opublikowany w piśmie literackim „Lampa” . A kiedy wszelkie działania w kontekście łowienia w sidła kooperacji z władzą zakończyły się fiaskiem, służby bezpieczeństwa wściekle prześladowały pisarkę i jej bliskich oraz przyjaciół, co opisała choćby w Sercątku, Dziś wolałabym siebie nie spotkać czy Lis już wtedy był myśliwym.
Literatura Herty Müller, jak już wcześniej wspomniałem , stawia sobie za cel odnalezienie tożsamości jej twórczyni. Po każdym pociągu czułam się oszukana, nie cierpiałam siebie i tym dokładniej siebie obserwowałem. Niebo doliny stawało się wielkim niebieskim gównem, łąka wielkim zielonym gównem, a ja małym, nic nie znaczącym gównem pomiędzy nimi . W tym ciągłym poszukiwaniu trudno określić, gdzie kończą się fakty, a gdzie zaczyna fikcja literacka, i czy w ogóle się zaczyna.
Według Anny Łebkowskiej dialogi (…) bywają traktowane jako wyznacznik fikcjonalności . I owszem, w książkach niemieckiej pisarki występują nieliczne dialogi. Jednak całość tekstu stanowi bardziej dokumentację faktów, precyzyjnie określoną i powtarzającą się w różnych publikacjach, lecz w innych okolicznościach. Jedyne, co z całą pewnością możemy określić jako fikcję w książkach Herty Müller to przynajmniej niektóre imiona bohaterów jej książek. Pierwowzorem dla historii Georga, jednej z głównych postaci Sercątka, był przyjaciel autorki, Rolf Bossert, który po sześciu tygodniach pobytu w Niemczech wyskoczył z okna domu dla azylantów . W tej samej powieści postać jednej z bohaterek, Teresy, została skonstruowana na bazie tożsamości przyjaciółki Herty Müller, której nazwisko jest mi nieznane. W książce Król kłania się i zabija autorka potwierdza wyżej postawioną opinię opowiadając o bliskiej jej kobiecie, która podobnie jak książkowa Teresa, chorowała na raka, a także szpiegowała pisarkę na zlecenie Securitate .
Moja praca licencjacka daje wyraźne wskazanie, który z komponentów zawartych w jej temacie przeważa w literaturze Herty Müller. Elementy biografii w różnych formach dominują w książkach niemieckiej pisarki. Przyczynę takiej specyfiki twórczości należy doszukiwać się w doświadczeniach, które pozostawiły trwały ślad w pamięci i psychice autorki.
W jej głowie do dziś mieszka niewygodny lokator o imieniu Strach. A wyrazem tego stanu ducha są książki, które w tak bezwzględny i surowy sposób opisują ówczesną rzeczywistość. Zdobyte doświadczenia nie odcisnęły się wyłącznie w psychice pisarki. Tam zresztą nie znajduje już miejsca dla traumy i niepokoju, który cały czas w niej narasta. Z racji tego, że papier zniesie wszystko, przelewa na niego irracjonalne drżenie duszy. Zadomowione poczucie zagrożenia w chwili obecnej traci uzasadnienie, gdyż czasy prześladowań i bezwzględnych rządów Ceauşescu już dawno minęły. A jednak w głowie Herty Müller Strach wciąż jest żywy i nie podlega nakazowi eksmisji. Dzięki niemu stała się bardzo silna, choć nie był to nakaz jej woli. Lecz siła ta nie chroni jej przed niepokojem.
Herta Müller, którą miałem okazję poznać z polskich przekładów jej twórczości, ciągle zaskakuje mnie głębią, ostrością spojrzenia, sączącym się bólem z każdego słowa, oraz wymownym ekshibicjonizmem. Jej literatura jest obsesją opisywania doświadczeń własnych oraz wszystkich tych ludzi, którzy skrzyżowali swoje historie z historią autorki. Decydując się na emocjonalną nagość wobec czytelników pisarka wybiera mniejsze zło. W ten sposób chroni siebie przed rakiem, który bez demonstracji pamięci, toczyłby jej duszę. Jednocześnie nagość ma swoją cenę, stanowi jedynie środek uśmierzający ból. Ile w rzeczywistości kosztuje autorkę to permanentne polowanie na spokój, wie jedynie sama Herta Müller.
Podobne materiały
Skomentuj
komentarzy (0)
Kod obrazkowy:
Pseudonim (maksymalnie 50 znaków)
Można wpisać maksymalnie 2000 znaków. Pozostało 2000 znaków.
Najnowsze zdjęcia
Najczęściej czytane
Zastanawialiście się kiedyś, kim jest i co robi osoba stojąca obok w Was w kolejce sklepowej? Jeśli tak, to "Marzyciele i Pokutnicy" rozwinie Waszą ciekawość jeszcze bardziej… >>
Powracamy do naszej standardowej formuły, czyli raz w miesiącu aktualizacja SK PLUS. Dzięki temu możemy dla Was uzbierać więcej ciekawych pozycji. Zobaczcie, co przygotowaliśmy dla Was w tym miesiącu. >>
Nie było Cię na Warszawskich Targach Książki? Nic straconego - końcówka maja to świetna okazja do nadrobienia zaległości. >>
Meksykański twórca zmarł w wieku 83 lat. Był nazywany „trzecim tenorem” wśród największych pisarzy Ameryki Łacińskiej, który zdobył sławę zarówno dzięki powieściom, jak i esejom poświęconym polityce i kulturze. >>
Każdego z nas dopada myśl o nieuchronnym końcu naszego życia. Rafleksja ta budzi się, spowodowana upływem czasu oraz wydarzeniami, które budują nasze życie, a tym samym nas samych... >>
Świetnie napisany reportaż pokazujący co najmniej dziewięć ścieżek wiary i dziewięć historii życia. >>
Globalizacja? Homogenizacja kultury? Kreolizacja? To nazwy współczesnych zjawisk, które dotyczą każdego z nas – czy są jeszcze osoby, które nie korzystają z Internetu? Przedstawiamy naukowy rzut okiem na to, jak poszukujemy nowych form komunikacji, porzuc >>
Ostatnie komentarze
Najnowsze konkursy
"Czy możliwe jest ŻYCIE przed śmiercią?" to książka zachęcająca do dokonania wglądu we własne życie i do podążenia drogą harmonii, która jest tak potrzebna w dzisiejszym życiu. Zapraszamy więc do konkursu z tą pozycją.
więcej »
więcej »
Zaproś do stacji znajomych
Newsletter
