44. lata po upadku brunatnego socjalizmu znad Sprewy, kresu swoich dni dobiegał wreszcie czerwony znad Moskwy. Proces przemian, który się właśnie rozpoczynał postrzegany jest różnie – apologeci wydarzeń 1989 r. mówią o rewolucji, krytycy zaś o przerzuceniu odpowiedzialności za gospodarczą ruinę z komunistów na społeczeństwa.

Ten spór zapewne jeszcze długo nie zostanie rozstrzygnięty, możliwe nawet, że nigdy. Pozostaje bezspornym faktem, że rok 1989 zakończył erę podziału Europy ustalonego w Jałcie przez Stalina, Roosevelta i Churchilla. Wraz z rozpadem imperium „dyktatury proletariatu” zmieniły się również stosunki w państwach satelickich. Pytanie, jak do tego właściwie doszło?

Victor Sebestyen podjął próbę odpowiedzi na to pytanie ukazując okoliczności, które w latach osiemdziesiątych doprowadziły do upadku komunizmu w Europie. Napisana przezeń żywym językiem publikacja przenosi czytelnika w czasie do wielu miejsc i wydarzeń, przybliżając istotę władzy komunistycznej z jej pogardą dla wolności.

Do atutów książki należy zaliczyć przede wszystkim – obok tętniącego życiem języka – bogatą bazę źródłową. Autor zadał sobie naprawdę wiele trudu, zapoznając się z przechowywaną w archiwach dokumentacją oraz bogatą literaturą. Suto zaopatrzona w przypisy publikacja obfituje w biogramy dysydentów, opozycjonistów, czerwonych władców sterowanych z moskiewskiej centrali. Barwne relacje wydarzeń świata wielkiej polityki, ulic i zakładów pracy nie pozostają bez wpływu na losy jednostek i całych społeczności.

Na szczególną uwagę zasługuje analiza socjalistycznej gospodarki, opartej o wszechwiedzę działaczy partyjnych. Zanegowanie zasad rachunku ekonomicznego doprowadziło w konsekwencji do bankructwa gospodarczego europejskiego obozu państw socjalistycznych, pod koniec uzależnionych od kredytów udzielanych przez „zachodnich wyzyskiwaczy”.

Tym niemniej publikacja nie jest pozbawiona błędów. Victor Sebestyen zamiennie stosuje określenia „Rosja” i „Związek Radziecki”, „Rosjanie” i „sowieci”. I choć uzasadnia to względami stylistycznymi, postępowanie takie prowadzi do wypaczenia obrazu dziejów. Fakt, że na gruzach Imperium Rosyjskiego utworzone zostało państwo sowieckie nie jest tutaj żadnym usprawiedliwieniem. Nie jest nim też odwoływanie się komunistów państw satelickich do nacjonalizmu, gdyż wpisany w doktrynę socjalistyczną internacjonalizm zakładał walkę klas, a nie narodów. Podobnie rzecz ma się w przypadku zamiennego stosowania nazw własnych „milicja” i „policja”. Jeśli ktoś wątpi, proponuję żeby nawał policjanta milicjantem, a natychmiast zrozumie różnicę.

Drugim, znacznie ważniejszym mankamentem pracy Sebestyena jest wyrwanie epoki z kontekstu historycznego. Autor pominął fakt, że ustrój z „przewodnią rolą partii socjalistycznej” w poszczególnych państwach wprowadzany był w wyniku II wojny światowej, której ubocznym skutkiem były porozumienia jałtańskie. Pominął milczeniem losy poszczególnych państw podczas wojny, przez co pokrewieństwo wprowadzających komunizm na ziemiach polskich w latach 1939 – 1941 z budowniczymi socjalizmu po 1944 r. oraz stosowanymi metodami ponownie staje się białą plamą historii.

Tym niemniej, pomimo moich zastrzeżeń, zachęcam do lektury książki Victora Sebestyena Rewolucja 1989. Jak doszło do upadku komunizmu. Napisana z publicystyczną werwą bez wątpienia przykuje uwagę czytelników. Badacze i miłośnicy historii znajdą tu rzetelny opis zawartości archiwów poradzieckich, polskich, niemieckich, brytyjskich i amerykańskich. Zapoznają się również ze szczegółami wielu wydarzeń zazwyczaj sucho relacjonowanych w publikacjach stricte naukowych. Wzdychający do lat swojej młodości w socjalistycznym „raju” przypomną sobie, jak to było naprawdę. Niepamiętający tamtych czasów orędownicy państwowego interwencjonizmu zobaczą, do czego może on doprowadzić. Wszyscy natomiast wzbogacą swoją wiedzę o tamtych trudnych czasach w sposób łatwy i przystępny.

Autor: Victor Sebestyen

Tytuł: Rewolucja 1989. Jak doszło do upadku komunizmu

Tytuł oryginału: Revolution 1989. The Fall of the Soviet Empire

Wydawca: Wydawnictwo Dolnośląskie

Data wydania: 2009

Kategoria: historia, popularnonaukowe

Ilość stron: 453

Oprawa: twarda

Cena wydawcy: 49,90 zł